Ιερός Ναός Ζωοδόχου Πηγής

Το μνημείο της Καλλονής

Στο υψηλότερο σημείο της Καλλονής, οι προπάτορές μας έκτισαν τον ιερό ναό της Παναγίας. Στην εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής οδηγεί ένα σοκάκι που έχει είσοδο στο κέντρο της πλατείας Καλλονής. Ο ιερός ναός με τη γύρω αυλή του και τα κτίσματά του καταλαμβάνει 1400 τ. μ. Είναι μια τρίκλιτη βασιλική.΄Εχει μήκος 22 μ. και πλάτος 12 1/2 μ. και ύψος 6 μ. Έχει τρεις ξύλινες χοντρές εξώπορτες.

Μέσα η εκκλησία έχει κρυστάλλινα παλιά πολυέλαια και πανέμορφα ξυλόγλυπτα (τέμπλο, άμβωνα, αρχιερατικό θρόνο, εικονοστάσι). Το παγκάρι είναι στολισμένο με σιντέφι.
Ο Αρχιερατικός θρόνος είναι ξυλόγλυπτος, επιχρυσωμένος με την εικόνα του Δεσπότη Χριστού. Στη βάση του Θρόνου υπάρχουν δυο επίχρυσοι λέοντες. Ο Θρόνος είναι διακοσμημένος με  άνθη και πουλιά και άλλες διακοσμήσεις. Στη κορυφή του  υπάρχει ξυλόγλυπτος τρούλος, που καταλήγει σε μίτρα με σταυρό. Απέναντι από το Θρόνο βρίσκεται ο άμβωνας που είναι και αυτός ξυλόγλυπτος.
Το ταβάνι του ναού είναι περίπου ίδιο με το παλιό μετά την αναπαλαίωσή του. Σε κάθε ρόμβο και τετραγωνάκι υπήρχε ένα άνθος με φίλντισι. Όταν άναβαν τα πολυέλαια φαινόταν σαν άστρα, και έλαμπαν στον ουρανό του ναού.
Στο μέσον του δαπέδου του μεσαίου κλίτους, υπάρχει κύκλος από μαύρα και άσπρα μάρμαρα και μέσα στο κύκλο ένα μεγάλο άστρο.

Το τέμπλο του ναού είναι ξυλόγλυπτο, εξαιρετικής τέχνης, διακοσμημένο με κλαδιά φυτών, άνθη, ζώα και πτηνά, αλλά και παραστάσεις από την Αγία Γραφή. Ήταν επιχρυσωμένο με φύλλα χρυσού, αλλά επίτροποι του ναού,επέτρεψαν να το φρεσκάρουν με μπρούντζο και το μαύρισαν. 
Κάτω από την εικόνα του Χριστού  παρουσιάζεται η θυσία του Αβραάμ, κάτω από την εικόνα της Παναγίας ο Αδάμ και η Εύα στον Παράδεισο και η εξορία τους από το Παράδεισο και κάτω από την εικόνα του Τιμίου Προδρόμου ο χορός της Ηρωδιάδας και η αποκεφάλιση του Τιμίου Προδρόμου. Στα θωράκια κάθε εικόνας υπάρχουν ίδιες διακοσμήσεις.
Το τέμπλο έχει οκτώ παλιές εικόνες του 1762,: του Δεσπότου Χριστού, της Παναγίας, του Τιμίου Προδρόμου, της Ζωοδόχου Πηγής, των Αγίων Πάντων, των Αγίων Αποστόλων, του Αγίου Δημητρίου και του Αγίου Γεωργίου. Αυτές είναι οι αρχικές εικόνες. Πάνω από αυτές και σε ειδικές θέσεις  στο τέμπλο,υπάρχουν 29 μικρές θαυμάσιες εικόνες του εορτολογίου.

Δύο προσκυνητάρια, ένα ξυλόγλυπτο, καμωμένο από τους ίδιους τεχνίτες του τέμπλου και ένα νεότερο, κατασκευασμένο από ιερέα - σκαλιστή, εφημέριο τότε Παμφίλων, δώρο του επιτρόπου Σωκράτη Αϊβάζη.
Η εικόνα της Ζωοδόχου Πηγής είχε ασημωθεί από τον Σταύρο Βαρζό. Ήτο ασημωμένο το σώμα μόνον της Παναγίας και του Κυρίου μέχρι το χείλος της κολυμβήθρας. Το 1956, όταν έγινε Μητροπολίτης ο Κωνσταντίνος, ο μετέπειτα Σερρών, εξέφρασε την επιθυμία να ασημωθεί όλη η εικόνα, όπως υπάρχει σήμερα.
Το Ιερό Βήμα έχει τρεις Άγιες  Τράπεζες. Υπήρχαν παλαιότερα και δυο Προθέσεις διακοσμημένες με γύψινα σχέδια. Ο Μητροπολίτης Ιάκωβος διέταξε να τις χαλάσουν για να ανοίξει χώρος στο στενό Ιερό Βήμα και ως Ιερά Πρόθεση χρησιμοποιείται η βόρεια Αγ. Τράπεζα.
Κάτω από τα κεραμίδια της σκεπής και τις στέγες των τριών κογχών του  ιερού βλέπουμε τις χαρακτηριστικές πέντε σειρές τούβλων, παρόμοιες μ' αυτές του Αϊ Γιάννη στο Κεράμι.

Στις κόγχες του ναού βρίσκονται εντοιχισμένα κομμάτια από παλαιότερους ναούς. Έτσι στη νότια κόγχη υπάρχει ένα θωράκιο με φολίδες και μια πλάκα με το Χρίσμα ενώ ελεύθερα μέσα στην αυλή βρίσκονται αρχιτεκτονικά μέλη που βρέθηκαν τότε που άνοιγαν τα θεμέλια (1937) του ναού του Αγίου Ιωάννη και μεταφέρθηκαν στον περίβολο της Ζωοδόχου Πηγής. Είναι μια πλάκα μαρμάρινη θωρακίου με ανάγλυφο σταυρό εντός πλαισίου (0,67x 1, 01x 0.21) και ένας σφόνδυλος αράβδωτου κίονος. Μια άλλη μεγάλη πλάκα στη βόρεια πλευρά παρόμοιο θωράκιο, πλάκα με το χρίσμα, πλάκα με φυτικό διάκοσμο και ένας σπασμένος αμφικιονίσκος παραθύρου.
Ελεύθερα μέσα στην αυλή βρίσκεται μια λαξευμένη πέτρα με νεκροκεφαλή η οποία χρησίμευε για να στηρίζουν τον Εσταυρωμένο τη μεγάλη Πέμπτη  στη μέση της εκκλησίας.
Στο σύνθρονο της Ζωοδόχου Πηγής εντοιχίστηκε ένα κομμάτι τοιχογραφίας από τον παλαιότερο ναό του Αγίου Ιωάννου.
Ο νάρθηκας είναι κάτω από το γυναικωνίτη στρωμένος με πλάκες πέτρινες. Έχει ωραίους κίονες από γκρίζο τραχείτη και εξαιρετικά κιονόκρανα. Ένα κιονόκρανο μάλιστα είναι διαφορετικό από τα άλλα και στολίζεται με  ιωνικό κυμάτιο.

Στη βόρεια πλευρά του ναού είναι το πανέμορφο καμπαναριό. Είναι χτισμένο από ροδωπή λαξευμένη πέτρα. Η ευρύχωρή του σκάλα έχει πέτρινη κουπαστή που αρχίζει με έναν πελεκημένο δράκοντα. Τα σκαλιά τελειώνουν σ' ένα μεγάλο πλατύσκαλο, που οδηγεί στο γυναικωνίτη. Έξω από την πόρτα του γυναικωνίτη είναι μια σιδερένια σκάλα, που  οδηγεί στο κωδωνοστάσιο.Απ΄αυτήν ανεβαίνουν τα παιδιά στις μεγάλες γιορτές και σημαίνουν την καμπάνα.
Μια  παράδοση  για  το  χτίσιμο του καμπαναριού  αναφέρει ότι ένας  ηλικιωμένος  Καλλονιάτης δημογέροντας ο Σταυράκης Δημητρίου Καρέκος ο ονομαζόμενος καο Κούτρος, υποσχέθηκε  στο δεσπότη Παισιο το 1877 ότι  αν του  δώσει  την άδεια  να  παντρευτεί  με την  κατά πολύ  νεότερη  του κοπέλα που  αγαπούσε και ήτα έγκυος,  θα έχτιζε όχι μόνο  το καμπαναριό, αλλά θα  πλήρωνε για  να  γίνουν    και  οι  πόρτες της  καμένης  εκκλησίας. Έτσι  έγινε  και  χτίστηκε  το  όμορφο  καμπαναριό.
Την γλυκόλαλη καμπάνα τη δώρισε ένας ομογενής από τη Ρωσία. Αυτός στις αρχές του αιώνα μας διωγμένος από το κομμουνιστικό καθεστώς, επέστρεψε στη πατρίδα του αρκετά εύπορος. Ακριβώς την ίδια καμπάνα δώρισε  και στην ιδιαίτερη πατρίδα του τα Δάφια για το ναό της  Υπαπαντής του Χριστού.

Στη βόρεια πλευρά της αυλής είναι ένα μικρό κτίσμα. Χτίστηκε τη δεκαετία του 40 και χρησιμοποιήθηκε σαν γραφείο της εκκλησίας και σαν εκκλησιαστικό μουσείο. Σήμερα είναι αποθήκη.
Στη βόρεια πλευρά της αυλής βρίσκεται επίσης και μια αποθήκη του ναού. Μέχρι το 1958 την χρησιμοποιούσαν μαζί με τον αύλειο χώρο της για να μαγειρεύουν το κισκέκ στο πανηγύρι της Ζωοδόχου Πηγής την Λαμπροπαρασκευή.

Πίσω από το ναό, στη Β.Α. πλευρά του, είναι κτισμένο το παρεκκλήσι του αγίου Ιγνατίου. ¨Ηταν  παλιά νεκροταφειακός ναός του Αγίου Νικολάου. Δίπλα στο εκκλησάκι ήταν το οστεοφυλάκιο.Το νεκροταφείο της Καλλονής ήταν γύρω από το ναό και έφτανε μέχρι το δρόμο της αγοράς.
Στη νότια πλευρά της αυλής είναι η καμένη αίθουσα . Παλαιότερα ήταν το κελί του ναού και λειτουργησε και σαν σχολείο. Τη δεκαετία του 50  ανακαινίσθηκε και λειτούργησε σαν αίθουσα κατηχητικών. Την Πρωτοχρονιά του1999  κάηκε και περιμένει την ανοικοδόμησή της.
Μέσα στην αυλή της εκκλησίας υπάρχουν σήμερα λεμονιές, πορτοκαλιές, ελιές, μια δάφνη (βάγια) και όμορφες ροδοδάφνες. Όλα αυτά τα φύτεψαν γύρω στο 1950. Πιο παλιά είχε κληματαριές.
Δίπλα στην αίθουσα των κατηχητικών στη νότια πλευρά της αυλής είναι δύο μικρά γραφεία κατεστραμμένα κι αυτά από τη πυρκαγιά του 1999. Άλλοτε ήταν το κοινοτικό Γραφείο και φυλάγονταν τα αρχεία της κοινότητας Καλλονής τα οποία κάηκαν. ¨Ενα διάστημα λειτούργησε και σαν γραφείο του συλλόγου κυριών και δεσποινίδων "Ευποιΐα". Ακόμα παλαιότερα ήταν οστεοφυλάκιο στο παρακείμενο νεκροταφείο.

Ιστορικά στοιχεία - Πηγές

Η πρώτη αναφορά που έχουμε για τον ναό είναι από των μητροπολίτη Γαβριήλ που διετέλεσε και μητροπολίτης Μηθύμνης τα έτη 1618 - 1621. Στο βιβλίο που περιγράφει την Λέσβο  το 1641 αναφέρει:
"Μετά τον Aμπελιότην, πόρρω, ολίγον άνωθεν κώμη λεγομένη Αχειρών λέγεται δε ούτως δια το είναι εκεί πρότερον οι σταύλοι και αχυρώνες της μητροπόλεως Μηθύμνης, νυν δε δια το των Αγαρηνών πλήθος εν τη Μηθύμνη, ήτοι Μολίβω εγένετο κώμη και ο Μητροπολίτης μένει εν τη αυτή κώμη του Αχειρόνος. Εν τω μέσω αυτής παρέρχεται ποταμός μικρότατος εν τω χειμόνι. Έχει δύο ναούς? εν τη Μητροπόλει του Αγίου Ιωάννου του βαπτιστού, και έτερον της Αγιάς Θεοτόκου οίκους χριστιανών εκατόν, αγαρηνών ουδένα, ει μή τον κριτήν μετά των θεραπόντων αυτού μένων δυο έτη είτα εκπορεύεται και έρχεται άλλος".
Στην δυσανάγνωστη επιγραφή που είναι εντοιχισμένη στο απανθρακωμένο γραφείο της κοινότητας στον περίβολο της Ζωοδόχου Πηγής διαβάζουμε.
"Ο θείος ούτος σεβάσμιος και περικαλής ναός της Υπεραγίας Θεοτόκου της Ζωοδόχου Πηγής τιμώμενος και εγκαλωπιζόμενος ανηγέρθη και ανεκαινίσθη εκ βάθρων αρχιερατεύοντος του Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Μηθύμνης Αρσενίου εκ νήσου Σκύρου, κόπω και μόχθω  τε και πολλώ συνδρομών τε και  δαπάνη της τε  αυτού πανιερώτητος και της εν χωρίω Χριστιανών εν  έτει Σωτηρίω 1760. α ψ ξ εν μηνί Μαρτίω."
"Ο ιερός, παλαιότατος και ωραιότατος ναός της Υπεραγίας Θεοτόκου της Ζωοδόχου Πηγής, κτίστηκε επί του Παναγιωτάτου Μητροπολίτου Μηθύμνης Αρρσενίου του εκ Σκύρου, δι εξόδων αυτού και των εγχωρίων μετα πολλού κόπου και μόχθου το 1760.
Σύμφωνα με την επιγραφή  αυτή αναφέρεται η ανοικοδόμηση εκ βάθρων του ναού επί Μητροπολίτου Αρσένιου  που ήταν Μητροπολίτης Μηθύμνης από το 1737 - 1748  και από το 1751 - 1774. Από αυτόν τον ναό φαίνεται ότι σώζονται οι εικόνες του τέμπλου.
Τούτος ο ναός έπαθε μεγάλες ζημιές από τον φοβερό σεισμό που συνέβη στη Λέσβο στις 23 Φεβρουαρίου του 1867, επί μητροπολίτου Μηθύμνης Αγαθάγγελου 1853 - 1873. Η επιγραφή από λευκό μάρμαρο στο νότιο τοίχο του νάρθηκα του ναού  μνημονεύει το γεγονός:
"+ δύοντος του ηλίου τη 23 Φεβρ. του 1867 ο σεισμός πολυταρβής, τρις την Λέσβον κοσκινηδόν εν βραχυτάτων διαλειμμάτων εδόνησε, τη κωμόπολει δε ταύτη τριάκοντα οικίας εκ τριακοσίων κατέλιπε και δυσιάτως μεν πολλούς, έστι δι ους τινάς των ενοικούντων και ανιάτως έπληξε, δύο σε προς τοις πεντήκοντα οδυνηρώς καταχώσας Αϊδι το του ποιητού …  της Ζωοδόχου δε Πηγής το ιερόν τούτο τέμενος μέγα μέρος κατέρριψεν, όπερ δη τον  γυναικωνίτην αυτόν ως οίον τε μεθαρμοσαμένη η κοινότης επηνωρθώσατο δι' επιστασίας του κυρ. Σταυράκη Καρέκο 1868 μαϊ 7 ". δηλαδή:
Όταν έδυσε ο ήλιος στις 23 Φεβρουαρίου του 1867 φοβερός σεισμός ταρακούνησε τη Λέσβο σαν κόσκινο τρεις φορές με σύντομα διαλείμματα, και άφησε πίσω τριάντα απ' τα τρακόσια σπίτια στην κωμόπολη αυτή και πολλούς βαριά τραυματισμένους. Και υπάρχουν πράγματι μερικοί απ ' τους   κατοίκους τους οποίους έπληξε ανεπανόρθωτα : δύο απ ' τους πενήντα έθαψε οδυνηρά στον Άδη του δημιουργού… και έριξε κάτω μεγάλο μέρος του ιερού αυτού ναού της Ζωοδόχου Πηγής, τον οποίο βέβαια γυναικωνίτη  ξαναέχτισε παρόμοιο η κοινότητα υπό την επίβλεψη του κυρίου Σταυράκη Καρέκου στις 7 Μαΐου 1868.
Οι πατέρες μας λοιπόν έκτισαν  το 1868 το γυναικωνίτη και από κάτω τον νάρθηκα όπως είναι σήμερα.
Οι κολώνες οι πέτρινες με τα κιονόκρανα και τις βάσεις των μεταφέρθηκαν από το αρχαίο ιερό των Μέσων  τοποθετημένες πάνω σε καβάκια ενωμένα που τα έσερναν 3 ή 4 ζευγάρια βόδια όπως αναφέρει στα απομνημονεύματά του ο πατηρ Γεώργιος Ράλλης.

Το πανηγύρι της Ζωοδόχου Πηγής

Παλαιότερο από το πανηγύρι της Αγίας Τριάδος είναι το πανηγύρι της Ζωοδόχου Πηγής. Καταργήθηκε το 1954 που έγινε για τελευταία φορά, πάνω στην μικρή τότε πλατεία της Καλλονής.Την παραμονή περιέφεραν στους δρόμους της Καλλονής το βόδι, που τελικά το έσφαζαν στον πλάτανο της πλατείας και το πουλούσαν στους εορταστές, που τόχαν σε καλό ν' αγοράσουν απ' αυτό το βόδι. Το μπροστινό μέρος του βοδιού το έκαναν κεσκέκ και  φαγητό με ρεβύθια και το μοίραζαν δωρεάν στα σπίτια, τα οποία γύριζαν ένα - ένα.
Το πανηγύρι γινόταν στο χώρο του οικοπέδου της οικογένειας Σταύρου Τράγου ως το 1913. Σήμερα στη  θέση αυτή είναι το πάρκο που έφτιαξε  ο Δήμος Καλλονής με το    κόκκινο σπίτι στη βόρεια πλευρά της πλατείας. Στη συνέχεια για μερικά χρόνια μέχρι το 1924 το πανηγύρι γινόταν στο χώρο που σήμερα έχει κτισθεί ο μητροπολιτικός ναόςτου Αγίου Ιωάννη, κάτω από   δύο τεράστια πεύκα. Τέλος μεταφέρθηκε στον αυλόγυρο της εκκλησίας της Ζωοδόχου Πηγής, και για τελευταία χρονιά έγινε το 1958.